کوردستان

از عشيره كرد كوماسي است كه با مولوي معدومي ــ شاعر فاضل و بنام كردــ دوستي و مراوده و مشاعره بسيار داشته و معدومي او را به نام (خالو) و خالوي كوماسي در اشعار خود نام برده است. تولد احمد بيگ در حدود سال 1210 ه.ق ودرگذشتش در سنه 1294ه.ق اتفاق افتاده است.

دانشمند روشن خاطر ،ملا محمد باقر فرزند حسين آقا در تاريخ 1316 ه.ق در آبادي نزار از روستاهاي 50كيلومتري جنوب غربي سنندج متولد شد و پس از فراگرفتن علوم مقدماتي در زادگاه خود به دنبال تحصيل علوم ديني و عربي، راه غربت را در پيش گرفت. مدتي در روستاهاي ژاوه رود كردستان نزد ملا اسعد مدرس بوريدري و ديگران درس خواند و پس از آن به سنندج رفت و از محضر ملا محمد مولانا مدرس نوده شي ،به كسب دانش پرداخت و پس از كسب اجازه افتاء و تدريس به دهكده چور مريوان مسافرت كرد و تا سال 1314 ه.ق در آن آبادي سمت پيش نمازي داشت. آنگاه به يكي ديگر از روستاهاي مريوان به نام بالك كوچ كرد و تا آخر حيات در آنجا به تدريس و تعليم و ارشاد مسلمانان اشتغال داشت. ملا محمد باقر در علوم اسلامي به ويژه فقه وكلام آثار و تأليفاتي دارد و نيز آثاري به نظم از او باقي است و«غريق» تخلص شعري اوست. وي در اوايل زمستان سال 1350شمسي دار فاني را وداع گفت.

جداد ملا ابوبكر از زمان پير خضر در قريه‌ي پير خضران، از دهات ناحيه‌ي كوماسي سنندج مي‌زيسته‌اند؛ به همين جهت وي را پير خضراني نيز نسبت داده‌اند.
بنا به نوشته‌ي هديةالعارفين، تولد ملا ابوبكر در 909 ه‍ .ق اتفاق افتاده است و در يكي از سنوات 994 يا 999 و يا 1014 ه‍ .ق در قريه‌ي چور (بيست و چهار كيلومتري شهر مريوان) كه در آنجا اقامت داشته، به ديار آخرت پيوسته و اكنون هم دهكده‌ي چور مسكن افراد اين خاندان است.
ملا ابوبكر تأليفات و آثار زيادي داشته است. از جمله الوضوح، كه شرحي است به عربي بر كتاب مُحرر امام رافعی در فقه مشتمل بر چهار جلد، طبقات الشافعيه، در تراجم جمعي از فقها كه به سال 1365 ه‍.ق در بغداد به طبع رسده‌است، سراج‌الطريق به زبان فارسي ساده شامل پنجاه باب در باره عرفان و اخلاق تأليف سال 948 ه‍ .ق و رياض‌الخلود كه آن هم به فارسي و شامل هشت باب داراي 5 فصل، تأليف سال 989 ه‍ .ق. است.

خاتون خورشيد دختر شيخ معروف كه لوس و از سادات «ته راته ون »است. پدرش به علت ناسازگاري روزگار از مريوان به سنندج كوچ كرده است و دخترش خاتون خورشيد در كودكي، در خانه يكي از زنان محترم اردلان به سر برده و وسايل تحصيلش را فراهم نموده است. تا آنجا كه در ادبيات فارسي اطلاعات شايسته اي به هم رسانيده و تا حدودي با علوم صرف و نحو و بيان و منطق و عقايد و زبان عربي آشنايي داشته است. خاتون خورشيد كتابي را به فارسي درباره آداب خانه داري و بچه داري و تربيت فرزند از ابتداي ولادت تا هنگام بلوغ تأليف كرده و ديوان شعري نيز از او به جاي مانده كه هيچ كدام چاپ ومنتشر نشده است.اين بانو در فن قالي بافي هم استاد بوده و مخصوصاً در زمينه نقش و نگار و نوع رنگ آميزي قالي و تهيه رنگهاي متنوع آن شهرت داشته است و نقشه هاي او را اكنون هم در كردستان «خورشيدي» مي خوانند. خاتون خورشيد مادر شاعر معروف كرد قانع مريواني است.

شيخ محمد فرزند شيخ عبدالقادركه لوس، فرزند شيخ سعيد فرزند شيخ محمد دولاش از سادات كهنه پوشي ـ شاخه هاي از آن به نام كابلي ـ است كه در سنه 1318 ه.ق در آبادي ريشين از دهات شهرزور (شاره زور)متولد شد. چهل روزه بود پدرش را از دست داده و در چهار سالگي مادرش نيز در گذشته است. آنگاه مرحوم سيد حسين چوري او را تحت سرپرستي خود قرار داده و به تربيت او همت گماشته و به مكتبش فرستاده است.اما به علت گرفتاريهاي خانوادگي ترك تحصيل نموده و مدتي به امامت و مكتب داري ـ متناوباً در دهاتي چند ـ مشغول بوده است. قانع در همان زماني كه در سنندج درس خوانده، بر اثر ذوق و استعداد فطري به گفتن شعر پرداخته است. پدر و اجداد قانع هم اغلب شاعر بوده اند. مادرش نيز داراي ذوق شاعري بوده و همچنين سه فرزندش به نامهاي وريا،كوته ك و خنجر نيز طبع موزون دارند. قانع به فارسي و كردي شعر گفته و بيشتر اشعارش در شكايت از اوضاع نابسامان محيط زندگي خود اوست.از آثار و اشعار قانع تاكنون پنج مجموعه به چاپ رسيده است كه عبارتند از:1- گولاله ي مريوان 2- باغچه ي كوردستان 3- چوار باغي پينجوين 4- شاخي هورامان 5- ده شتي گه رميان. قانع به سال 1385 ه.ق در آبادي له نگه دي از دهات پينجوين عراق سر بر بالين خاك نهاده و با جهان فاني وداع نمود.

ملا محمد مشهور به كاكه حه مه ومتخلص به ناري، فرزند ملا احمد بن ملا عبد الرحمان، به سال 1291 ه.ق در قريه كيكن از قراي شلير و ناوخوان متولد شد .پس فراگرفتن مقدمات نزد پدرش به دنبال تحصيل به مدارس زيادي در كردستان ايران ، عراق و تركيه از جمله پنجوين ،سنندج، سليمانيه، بانه، مهاباد، وان و اربيل راه يافت. و سرانجام در رواندوز ،بعد ازمدتي استفاده از محضر علامه اسعد افندي اجازه گرفت و به مريوان بازگشت و در زادگاه خود كيكن به جاي پدر ـ كه در اين زمان وفات يافته بود ـ به تدريس و تعليم طلاب و انجام خدمات ديني پرداخت. در سنه 1325 ه.ق به دعوت حسين بيگ ـ مالك قريه بيلو از توابع مريوان ـ عازم آنجا شد كه تا آخرين روز حيات در آن دهكده به امر تدريس مشغول بوده است. ناري انساني فاضل و اديب و شاعري توانا بوده و در سنه 1363 ه.ق در روستاي بيلو ،حيات فاني را بدرود گفته است.